صفحه نخست / آخرین مطالب / تورک خانیمی و اونون اسکی تورک تؤره‌سینده ده‌­یَرى

تورک خانیمی و اونون اسکی تورک تؤره‌سینده ده‌­یَرى

خانیم دئییلن وارلیق اصلینده انسان، ارکک ایسه انسان اوغلودور. یاشامین ایکی ایشیغی وارسا، بونلارین بیری خانیم دیگری ایسه ارکک دیر، گول له یارپاق، آیلا گونش، گؤیله اولدوز کیمی؛ خانیم اولماسا یاشام دوام ائتمز، ارکک اولماسا یاشام سورمَز، ایکیسی ده بیر-بیریندن آیریلا بیلمزکن، نییه ۲۱-ینجی یوزایلده* گلیشمیش* بشر دونیاسیندا خانیملارا قارشی خوْر باخیشلار هله ده موجوددور؟!

“جهالتین تک قورخوسو خانیم‌دیر، چون کی خانیم اؤیره‌نه‌رسه اوشاق‌لارینادا اؤیره‌در.”

یازار: فاطمه داداش‌زاده

خانیم دئییلن وارلیق اصلینده انسان، ارکک ایسه انسان اوغلودور. یاشامین ایکی ایشیغی وارسا، بونلارین بیری خانیم دیگری ایسه ارکک دیر، گول له یارپاق، آیلا گونش، گؤیله اولدوز کیمی؛ خانیم اولماسا یاشام دوام ائتمز، ارکک اولماسا یاشام سورمَز، ایکیسی ده بیر-بیریندن آیریلا بیلمزکن، نییه ۲۱-ینجی یوزایلده* گلیشمیش* بشر دونیاسیندا خانیملارا قارشی خوْر باخیشلار هله ده موجوددور؟!

کئچمیشدن چاغداش* گونوموزه قدر، فرقلی باخیشلارا معروض قالان خانیملار بعضا یاشادیغی توپلومدا* آلچاق و ده یرسیز و نادر حالدا یاشادیغی توپلومدا قوتسال و ده یرلی ساییلیب دیر! بیز بو یازیمیزدا سادجه اؤز سوْیوُموز اولان، تورک توپلومونون خانیما اولان سایغیسین* قلمه آلاجاییق.

چوخ ائولیلیگین گؤرولمه دیگی اسکی تورک توپلوموندا عمومیت له ایکی خانیملا ائولنمک چوخ نادر گؤرولوردو. تورک لرده یئنی بیر ائو قورماق آنلامینا گلن و گونوموزه قدر قوللانیلان* “ائو-بارک اوْلما” دئییمینده کی بارک سؤزجوگو* معبد دئمک دیر. یئنی بیر عاییله ویاخود خانواده قورولماسى، معبد قدر قوتسال بیر بنانین تیکیلمه سی آنلامینا گلیر. عاییله نه قدر گوجلو اولارسا، توپلوم او درجه گوجلو اولار. تورک لرده عاییله یه هرزامان اؤنم* وئریلمیش و عاییله قوْروُنموش دور. بیر چوخ ساواش و کؤچه باخمایاراق تورک لرین داغیلمادان آیاقدا قالماسی دا گوجلو عاییله قوُروُلوُشونا دایانماق دادیر. تاریخده بیر چوخ توپلوم گؤرولموش دور، آنجاق بو توپلوم لار گوجلو بیر عاییله سیستمینه صاحیب اولمادیق لاریندان قیسا زامان ایچینده داغیلیب یوخ اولوبلار.

تورک لرده خانیم مسئله سی سؤز قونوسو اولدوغوندا آنادولو تورک لریندن اولان ضیاء گؤی آلپ بگین گؤروش لری جدی اهمیت و اؤنم داشیییر. تورک لرین هم دموکرات هم ده فمینیست اولدوق لارینی قید ائدن گؤی آلپ، شامانیزمین قادیندا کى قوتسال قوته دایاندیغینی یازیر. تورک شامان لاری سِحر ایله اولاغان-اوستو* گوج لرینی گؤسته ره بیلمک اوچون خانیم لارا بنزه مه یه چالیشارلارمیش. بو اینانج ایچریسینده توپلوم حیاتیندا خانیملا کیشی نین بیر آرادا اولماسى شرط ایمیش. بونا گؤره خاقانلا خاتونون بیر آرادا اولماسى شرطى ایله بیر امرنامه یازیلدیغیندا، امرنامه “خاقان امر ائدیر” سؤزو ایله باشلارسا قبول اولونماز، “خاقان و خاتون امر ائدیر کى” سؤزو ایله باشلادیغیندا معتبر ساییلارمیش. خاقان تک باشینا ائلچى حضورونا قبول ائتمز، ساغدا خاقان سولدا ایسه خاتون اوتوردوغو بیر زمان دا ائلچى قبول اولوناردی. مراسم لرده، عبادت و آیین لرده، حرب و صلح مجلس لرینده، خاتون دا مطلق خاقانلا بیر یئرده اولاردى. تورک خانیمی اعلا حدده آتا مینیر، قیلینج قوللانیر، اوخ آتیر و ساواشا بیلیردی. میثال، تورک ایسکیت لرده هر خانیم ایسکیت کیشی سی کیمی ساواشچی و عسگر اولاراق یئتیشدیریلردی. بو ندن دن ایسکیتلی خانیم لار هر ساواشدا اَرلری ایله بیرلیکده ساواشاردیلار. خانیملار ائو ایشی و قید ائدیلن ایش لردن سونرا اوْوچولوق، چوپانچیلیق و اَکینچیلیک* ائدیر، بؤیوک مراسم، ضیافت و قورولتای لاردا اشتراک ائدیر، ساواش لاردا ایسه اَرلری ایله چیگین-چیگینه ساواشیب کیشی لر کیمی حکمدار، سفیر، والی و قلعه قوْروُیوُجوسو* اولابیلیردیلر. مراسم لرده، قایین آغاجیندان اولان کاسالارا تؤکولموش قیمیز* ایچگیسینی سایغی اوچون ایلک خانیم لارا وئریردیلر. م ۱۳۰۰-ونجو ایللرده تورک اؤلکه لرین دولانان آدلیم سیاح ابن بطوطه، قیپچاق تورک لری نین خانیما وئردیگی ده یر و خانیمین توپلوم ایچینده کی یئرینی قلمه آلمیش دیر:”بو اؤلکه ده گؤردویوم و منی چاشدیران قونولاردان بیری، بورادا کی ارکک لرین خانیملارینا گؤستردیک لری سایغی و احترام دیر. بو اؤلکه ده خانیملار، ارکک لردن داها اوستون ساییلیر.”

تاریخ بویونجا دونیادا گئنل اولاراق خانیما قارشی منفی باخیشلار، آییریمجیلیق* و تبعیض یایقین دیر. اسلام اؤنجه سینده تورک لرین چاغداشی اولموش توپلوم لاردا بو وضعیت اؤزونو گؤسترمک ده دیر. میثال، تورک لرین اَن یاخینیندا کی توپلوم لاردان بیریسی اولان چینلی لرده دوغولان قیز اوشاغینا آد وئریلمه‌­ز، اونا سایی ایله خطاب ائدیلردى. آنجاق بو قوْنوُ ویاخود موضوعدا کی ان دیققت چکیجی توپلوم عرب لر ایدی. عرب لرده دوغولان اوشاق قیز اولسا ایدی بو بیر اوتانج ساییلیردی، و بو نَدَن دن قیز اوشاقلارینی دیری-دیری تورپاغا قویلاردیلار. بو توپلوم لاری و تورک توپلومون مقایسه ائتدیک ده خانیم و قیز اوشاغی نین تورک لرده نه قدر بؤیوک و ده یرلی یئره صاحیب اولدوقلاری آیدین اولور. تورک افسانه و داستان لارینا باخیلدیغیندا بو یاخشی قانیتلانیر ویاخود اثبات اولونور.

داستان لاردا قهرمان آنالاری و خانیم لاری همیشه ایشیق دان وارلیقلار اولاراق تصویر ائدیلیر. بو ایشیغین گؤیدن یئنمه سی، خانیمین قیمتلی و ده یرلی بیر وارلیق اولدوغونون اشارتی دیر. یارادیلیش داستانینا گؤره، خانیم کائناتین یارادیلیشینا سبب اولان ایلهام قایناغی* اولاراق گؤرولموش دور. اوغوز خاقانین* ایلک خانیمی قارانلیق باسدیغیندا گؤی اوزوندن یئنن، آیدان و گونشدن پارلاق بیر ایشیقدا تصویر ائدیلمیشدی. تورک لرده تانری نین یاراتدیغی گونشین، خانیم اولماسی ایسه گون آنانین خانیم لاری تمثیل ائتدیگی و تانری قاتیندا ارکک لردن داها یوکسک بیر یئرده اولدوغونو وورغولاماق دادیر. گونشدن سونرا، اوُمای سیمگه سی تورک لرین ذهن عالمینده خانیما وئردیک لری أن اؤنملی سیمگه لردن بیری دیر.

ایلک دفعه کول تیگین* عابیده سینده: “اوُمای کیمی آنام خاتونون دؤولتینده، کیچیک قارداشیم کول تیگین اَر آدینی آلدی.” سؤزلری ایله آنیلان اوُمای، توْنیوُکوک* یازیسیندا ایسه گؤی تورک لری قورتاران و اونلارا یاردیم ائدن ایلاهه دیر.

تانرى اوْرمان و آغاجین اَن اؤنملى سمبل لاریندان اولان، قایین آغاجینی قورویوجو آنا-اومای ایله بیرگه دونیایا یوللامیش دیر. حکمدارین خانیمی اوُمایی تمثیل ائدر. دیگر طرفدن، تورک اینانج و داستانلاریندا گؤزللیک ایلاهه سی آیزیت اردم، اخلاق، فضیلت و گؤزللیگی داشییان سمبل شکلینده تصویر ائدیلیر. اسکی تورک اینانجیندا خانیم اولان تانریچالار:

آک آنا/ Ak ana: اولگَنه* سونسوز سولاردان گله رک، “یاراتما” امرینی وئرن تانریچادیر.

اومای آنا/ Umay Ana: اوشاق لاری و حیوان لاری قوْروُیان و حفظ ائدن تانریچادیر.

آیزیت/ Ayzıt: گؤزللیک تانریچاسی دیر.

قوبئی خاتون/ Qübey Xatun: دوغوم تانریچاسی دیر.

آسئنا/ Asena: یول گؤسترن، لیدر تانریچادیر.

اؤتوگَن/ Ötügən: دؤولتی قورویان و حاکمیتی ساغلایان تانریچادیر.

اسکی تورک خانیمی نین حاق و حقوقو حاقدا دیگر اؤنملی قونو بوشانما حاققینا صاحیب اولماسی دیر. مردسالارى نین یایقین اولدوغو توپلوم لاردا بو حاقلا راستلاشماق ممکن دئییل دیر. اسکی چاغ اولماسینا باخمایاراق، تورک خانیمی یووا قوراجاغی کیشینی اؤزونون سئچمه سی و ائولیلیک زامانیندا آتا ائویندن میراث پایینی آلاراق چیخماسی دا اونون عاییله ایچینده بللی بیر حقوقا صاحیب اولدوغونون دلیلی دیر. ائوله نه جک اولان قیزا ارکک طرفی بوگون کی مهریه اولان “کالینق” وئرمک مجبوریتینده ایدی. تورک خانیمی ائولندیکدن سونرا فرقلی حاقلار الده ائدردی. ائو و بوتون ثروت کیشی و خانیمین اوْرتاق ویاخود مشترک مالی اولدوغو اوچون بونلار اوستونده تصرف حاقی کیشی دن سونرا خانیملارا کئچردی. دیگر یاندان، خانیم لارین بوشانما حاققینا صاحیب اولماسی اونلاری هر شرط آلتیندا ائولیلیگی دوام ائتدیرمه مجبوریتیندن قورتاریردی، قیساجا ایسته دیگی ارکک له ائوله نه بیلر، ایسته دیگی چاغ بوشانا بیلر و اَری اؤلدویو چاغ مستقل حالدا ایشله ییب اوشاقلارینا صاحیب چیخا بیلردی. حال بو کی، هندلرده اَری اؤلن خانیمی دا اؤلدوروب، اَری نین یانینا قویلارمیشلار.

بیر دیگر تورک خانیم حاققی ایسه، خانیم ایسته مه دیگی حالدا اونا توْخوُنا بیلمه مک ایدی. تورک توپلوم لاریندا کیشی لرین خانیملارا تجاوز ائتمه جسارتی اولمادیغی بیر چوخ قایناقلاردا قلمه آلینمیش دیر، زیرا خانیما تجاوز ائدن شخصین جزاسی یا اؤلوم یا دا گؤزلرینه میل چکیلمه ایدی. خانیما قوتساللیق تؤره یه گؤره، دؤیولمه سی، خوْرلانماسی ویا ایتیلیب آتیلماسی دا یاساق* و ممکن دئییل دیر، بوناگؤره تورک کولتور* و داستان لاریندا بئله بیر وضعیت لر گؤزه دَیمه مک ده دیر.

تورک لرده اؤزللیک له* خاتون لارین سیاسی گوجو اوستوندن چئشیدلی ویاخود فرقلی سونوج لارا* چاتماق ممکن دور. ایلک دفعه گؤی تورک لر زامانیندا بومین خاقانین* خانیمی سی خاتون عنوانینی آلمیش دیر. گؤی تورک لرده قید اولونان خاتون آدی، “دؤولت اداره سینده حق صاحیبی خانیم، ملکه” مفهومونو داشیماق دادیر. خاتون عنوانی اؤزل* مراسم له خانیما وئریلیردی. سارای دا کی دیگر خانیم لاردان اوستون ساییلان بو خانیم دؤولت اداره سینده رسمی قدرت صاحیبی اولوب، ولیعهدلر ده عمومیت له خاتونون اوغول لاری آراسیندان سئچیلردی.

خاتون لارین توپلوم ایچریسینده کی یئرینی گؤسترن اَن بؤیوک اؤرنک اونلارا عایید شهرلردیر. خاتون شهرلری آدی ایله بیلینن بو شهرلرین کؤکو*، تورک بَی لری سفره گئدرکن خانیم و اوشاق لارین گیریلمه سی گوج و اوزاق دره لره چکیلمه سی سونوجو ویاخود نتیجه سی وجودا گلمیش دیر. عمومیتله سو و اوْتلوُق دان بوْل اولان بو یئرلر توُوا تورکجه سینده اوْردوُ آدلانیر. زامانلا بو یئرلر خاتون شهرینه چئویریلمیش دیر. هون لارین چاغیندان بو شهرلرین وار اولدوغو بیلینمک ده دیر. خزرلرین باشکندی ائتیل شهرینده خاتونون اوتوردوغو یئر خاتون-بالیق اولاراق قید ائدیلمیش دیر.

اویغورلار چاغیندا ایسه دؤرد دَنه خاتون شهری اولدوغو بیلینیر. بو شهرلر، تورک اجتماعی حیاتی نین خانیما وئردیگی ده یرین آچیق گئرچگی دیر.

خاتون لارین سیاسی حیات ایچینده کی یئرلری حاقدا چین قایناقلاری چوخلو معلومات وئرمک ده دیر. ۸-ینجی یوزایللیگین ایلک ایللرینه قدر تورک لر اؤزلریندن معلومات داشییان قایناقلار بوراخمادیقلاری اوچون، چین تاریخ لریندن الده ائدیلن بیلگی لر خانیمین او زامانلاردا کی یئرینی آچیقجا گؤزلر اؤنونه گتیریر. چین قایناقلارینا اساسا، تورک لرده حکمدار خاتون لاری دؤولت مسئله لرینده باخیش و دوشونجه لرینی بیان ائدردیلر. دؤولت تشکیلاتی ایچریسینده خاتون، خاقان دان سونرا گلن اَن اؤنملی گوج لردن بیریسی ایدی، میثال، بؤیوک هون دؤولتی آدینا چین ایله باریش قراردادینی، مته خانین* خاتونو امضالامیش دیر. خاتون لار حکمدارا وکالت و اوردو باشچیلیغی ائده بیلیردی. بیر چوخ اؤرنک لرده اولدوغو کیمی دؤولت حیاتی ایله باغلی چوخ اؤنملی قرارلاری بللی ائدن خاتون لار، اَرلری نین قرارلارینی راحاتجا ده ییشه بیلیردی لر. بیر چوخ تورک توپلوم لاریندا، خاتون لار تک باشینا ائلچی قبول ائده بیلیر، گلن قوناق و ائلچی لره مراسم توتا بیله جک حقوقا صاحیب ایدی لر. میثال، اروپا هون اؤلکه سینه گلن ائلچی لر تورک آتیللانین* خانیمی آریق-خان طرفیندن قبول ائدیله رک دؤولت ایش لری گؤرولردی. اویغورلاردا ایسه حاق و حقوق باشچیلیغی ائدن خانیم لارین وئردیگی حکم لرین توپلومدا داها چوخ اعتبار گؤردویو گؤسته ریلمک ده دیر. خاتون لارین خدمتینده وظیفه ائدن وزیرلر وار ایدی. حتی بیز خاتونون خاقانین یانیندا اولماسینی قانیتلایان قبرلریده اؤرنک ویاخود میثال وورا بیله ریک. خاقانین یانیندا خاتونون مزاری نین اولماسی دؤولت اداره سینده خانیمین ، کیشی نین یانیندا اولدوغونو و آیریلماز بیر ایکیلی اولدوقلارینی آچیقدان-آچیغا آیدینلادیر. بو حاقدا تورک توْنیوُکوکون دئدیگی بیر اؤرنک اولدوقجا اؤنملی دیر. توْنیوُکوک یازیتیندا “کاپقان خاقان*، قیرغیز(قیرغیزیستان/قزاقستان) سفریندن سونرا تورگیش لر اوستونه هجوم ائدرکن، خانیمی نین اؤلوم خبرینی ائشیدر-ائشیتمز ساواشی بوراخیب، خانیمینا جنازه مراسمی توتماق و اونو سوْن سفره یوللاماق اوچون سارایینا قاییتدی.” بو سفرین تورک لر آراسیندا سیاسی بیرلیگین ساغلانماسی و گؤی تورک لرین گوجلنمه سی باخیمیندان بؤیوک نقش داشیدیغی نظرده توتولارسا، خاقانین خانیمینا وئردیگی ده یر و قیمت بللی اولار.

چین قایناقلاریندان سونرا بیزلره اؤنملی  اولان بیر دیگر قایناق ایسه محمود کاشغارلی* بگین یازدیغی دیوان لغات التورک دور.

ایستر- ایسته مز دیوان لغات التورک ده کی قادین ویاخود خانیملا باغلی سؤزجوک لر، خانیمین فعال یئر صاحیبی اولدوغونو وورغولاماق دادیر. چون کی، دیل جنس لرین اؤزللیک لرینی قارشیلارکن، سؤزجوک ساییسی نین آزلیغى یا دا چوخلوغو، تمثیل ائدیلن جنسین توپلومسال گوجونو، ده یَرینى و یئرینى افاده ائدر.

بیز بو سؤزجوک لرین بیر-ایکیسینی وورغولاماق ایسته ییریک:

آبا: آنا

آنا: آنا

ائچه: بؤیوک باجى

اؤزوک آلتون: آلتین ویاخود قیزیل کیمی تمیز روحلو خانیم

بالدیر خیز: اؤگئى قیز

بالدیز: خانیمین اؤزوندن کیچیک باجیسى

توزاک: سئوگیلی

توُنغوُر: دونور

توُل: دول

تول توُقساک: دول قادین

تیشی: دیشی

خیز: قیز

کاتون: خاتون، قادین

کوْنچوُى: خاتون دان بیر درجه آشاغى خانیم، پرنسس

کوکو: خالا

یئنغقه: یئنگه، بؤیوک قارداشین خانیمی

 

سون اولاراق مصطفى کمال پاشانین خانیم و اونون تورک لر آراسیندا یئری حاقدا قلمه آلمیش سؤزلرینی قید ائتمک ایسته ییریک، بو بؤیوک شخص تورک لر آراسیندا قیمتلی وارلیق حاقدا دئییر:

“بؤیوک تورک خانیمینی چالیشمالاریمیزدا اورتاق یاپماق، یاشامیمیزی اونونلا بیرلیکده یئریتمک، تورک خانیمینی علمی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی یاشامدا کیشی نین اوْرتاغی*، آرخاداشی، یاردیمجیسی و قورویوجوسو ائتمک یولودور. خانیمین اَن بؤیوک وظیفه سی “آنالیق”دیر. میللتیمیز قوتلی بیر میللت اولماغا قرار وئرمیش دیر. بو میللت اساس تربیتی عاییله دن آلماق دادیر. تورک میللتی ائله آنالارا صاحیب دیر کی هر زامانین بؤیوک تورک آدام لارینی بو آنالار یئتیش دیر میش دیر، بؤیوک باشاری ویاخود موفقیت لر قیمتلی آنالارین یئتیشدیردیک لری اوشاق لار سایه سینده اولموش دور. آنالارین بوگون کی اوشاق لارینا وئره جه یی تربیت اسکی زامان لاردا کی کیمی راحات دئییل دیر. بو ندن دن خانیم لاریمیز حتی ارکک لردن داها چوخ آیدین، داها چوخ فضیلت لی داها چوخ بیلگیلی اولماغا مجبوردورلار. اگر گئرچک دن میللتین آناسی اولماق ایسته ییرلرسه بئله اولمالی دیرلار. ای قهرمان تورک خانیمی، سن یئرده سورونمه یه دئییل چیگین لر اوستونده گؤی لره یوکسلمه یه و اوجالماغا لاییق سان.”

*************************************

سؤزجوک لر:

یوزایل: بیر قرن

گلیشمیش: پیشرفته

چاغداش: معاصر

توْپلوُم: اجتماع

سایغی: احترام، حؤرمت

قوُللانیلان: ایشله نیلن

سؤزجوک: کلمه

اؤنم: اهمیت

اوْلاغان-اوستو: فوق العاده

أکینچیلیک: کشاورزی

قوْروُیوُجو: محافظ، حفاظت

قیمیز: قیمیز، تورک لرین اسکی ایچگی لریندن بیری دیر. بو ایچگی اصلینده ‌آت سودودور.

آییریمجیلیق: تبعیض

قایناق: منبع، منشأ

اولگن: تورک و آلتای اساطیرینده یاخشیلیق تانری سی دیر. گؤیون ۷-ینجی قاتیندا ویاخود طبقه سینده یاشار. گؤی تانری نین اوغلو و گؤی اوزونون حکمداری اولاراق گؤرولموش دور.

یاساق: ممنوع

کولتور: فرهنگ

اؤزللیک له: به خصوص، مخصوصا

سوْنوُج: نتیجه

اؤزل: مخصوص، ویژه

کؤک: ریشه، اصل، اصلی

اوْرتاق: مشترک

قیرمانج: شلاق

 

*************************************

شخص لر:

اوغوز خاقان/ Oğuz Xaqan:

اوغوز خان تورک و آلتای میفینده تورک لرین آتاسی دیر. اوغوزخانین ایلک خانیمیندان اوچ اوغلو دونیایا گلمیش دیر؛ گؤی خان، داغ خان، دنیزخان. بو اوچ اوغول “اوچ اوخلار” آدینی داشیماق دادیر، اوچ آلتین اوخون صاحیبی دیرلر. ایکینجی خانیمیندان ایسه دیگر اوچ اوغلو دونیایا گلمیش دیر؛ گون خان، آی خان، اولدوز خان. بو اوچ اوغول ایسه”بوْز اوخلار” آدینی داشیماق دادیر، آلتین یایین صاحیبی دیرلر. اوغوز (اوْغ/ اوْق، اوُغ، اوُق) کؤکوندن دیر. مبارک، قوتلو، مهارتلی و بیلگیلی دئمک دیر. اوغوزخانین هر بیر اوغلوندان دؤرد اوغول دونیایا گلمیش دیر. هر نوه نین اؤزونه عاید دامغاسی و دؤولتی موجوددور.

گون خان: قایی، بایات، آلا-ائولی، قارا ائولی

آی خان: یازیر، دؤیَر، دوْدوُرغا، یاپارلی

اولدوز خان: آوشار، قیزیق، بَی-دیلی، قارغین

گؤی خان: بایاندور، پئچئنئق، چاوولدور، چَپنی

داغ خان: سالور، ائیمور، آلایونتلو، یورئغیر

دنیز خان: ایغدیر، بوغدوز، ییوا، قینیق

 

کول تیگین/ Kül Tigin:

کول تیگین، شرقی گؤی تورک خاقانلیغی نین باشچیسی اولان قارداشی بیلگه خاقانلا بیرلیکده دؤولتی اداره ائتمیش دیر. کول تیگین باش وزیر توْنیوُکوکون یاخین کؤمکچیسی ایدی. چین اوردوسونو مغلوب ائتمک ده بؤیوک نقش اوینایان کول تیگین، م ۷۳۱-ینجی ایلده دؤیوشده هلاک اولموشدور.

 

توْنیوُکوک/ Tonyukuk:

تونیوکوک، م ۶۴۶-ینجی ایلده دونیایا گلمیش، گؤی تورک خاقانلیغی نین تورک حکمداری دیر. او تونیوکوک عابیده سی نین مولفی دیر. م ۷۳۱-ینجی ایلده وفات ائتمیش دیر.

 

بومین خاقان/ Bumin Xaqan:

بومین خاقان م ۵-ینجی یوزایلده دونیایا گلن تورک خاقانی دیر. گؤی تورک دؤولتی، ایلک “تورک” دؤولتی اولان هون دؤولتیندن أن آز ۷ یوزایل سونرا همان تورپاق لاردا قورولموش اولسا دا، “تورک” آدینی داشییان ایلک دؤولت بومین خاقانین قوردوغو دؤولت ایدی. چینلی لری سیل-سوپور ائتدیگی و بؤیوک ساواشلار قازاندیغی اوچون “ایلیق خاقان” عنوانینی آلمیش دیر.

 

مَته خان/ Mətə Xan:

مته خان، م ۱۷۴-۲۰۹ ایللری آراسیندا تورک هون حکمداری اولموش تورک ایگیدی دیر. چین افسانه لرینده آدی کئچن آجیماسیز و گوجلو حکمدار کیمی تصویر اولونان مته خان، چینلی لرین أن چوخ قورخدوغو حکمدارلاران بیری ایدی. دؤولتینی گون کئچدیکجه داها دا بؤیودن مته خان، چینلی لرین اوستونه دفعه لرله هجوم ائتمیش دیر.

 

آتیللا خان/ Atilla Xan:

تورک آتیللا، اروپا هون خاقانلیغی نین حکمداری دیر. م ۳۹۵-ینجی ایلده دونیایا گلن و قارداشی بیلئدا ایله بیرلیکده هون خاقانلیغی نین اورتاق حکمداری اولموش آتیللا، قارداشی اؤلدوکدن سونرا تک باشینا هون حکمداری اولموشدور. غربی و شرقی روم امپراطورلوغونا دفعه لرله ضربه ووران آتیللا، اورتا چاغ غربی قایناقلاردا جسور، ایگید، گوجلو و ظالم لیگی ایله آنیلیر. بو ندن دن اروپا دا “تانری نین قیرمانجی*” اولاراق تانینماق دادیر.

 

کاپقان خاقان/ Kapqan Xaqan:

ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی نین خاقانی دیر. آدی نین آنلامی ایسه “فتح ائتمک” دیر. چینلی لرین اوستونه دفعه لرله هجوم ائدن بو خاقان، ۵۰ ایل چین ده دوستاق قالان تورک لری یئنیدن اؤز تورپاغینا یئرلشدیردی. غربی تورکیستان تورک لرینی ایسه یئنیدن گؤی تورک حاکمیتینه آلدی. آسیادا کی بوتون تورک بوی لاری کاپقان خاقان سایه سینده یوزایل سونرا گؤی تورک حاکمیتینده بیرلشدی. م ۷۱۶-ینجی ایلده حیله ایله اؤلدورولدو.

 

محمود کاشغارلی/ Mahmud Kaşğarlı:

تورکولوژی نین بانیسی ساییلان محمد بن حسین بن محمد الکشغاری م ۱۰۲۹-ونجو ایلده اوزبکستان دا دونیایا گلمیش دیر. تورکجه دن سونرا، عرب دیلینی ده یاخشی اؤیرنمیشدی. ۱۰ ایل بیر چوخ تورک یئرلرین گزدیک دن سونرا معروف ویاخود آدلیم دیوان لغات التورک اثرین یازمیش دیر. ۱۱۰۵-ینجی ایلده دونیاسینی ده ییش میشدیر. دیوان لغات التورک دن سونرا دیگر بیر اثرده “کتاب جواهر النحو فی لغت الترک” آدیندا یازمیش دیر. یونسکو بو آدلیم تورک شخصین افتخارینا ۲۰۰۸-ینجی ایلی “محمود کاشغاری” ایلی اعلان ائتمیش دیر.

قایناقلار:

۱. بهاء الدین اؤگل – تورک کولتورونون گلیشمه چاغلاری

۲. بهاء الدین اؤگل – بؤیوک هون امپراطورلوغو تاریخی

۳. بهاء الدین اؤگل – تورک عاییله سینده قادین

۴. نجدت سئوینج – اسکی تورک لرده عاییله و قادین

۵. لطیفه کاباکلی چیمن – تورک تؤره سینده قادین و عاییله

۶. ضیاء گؤی آلپ – تورک اویقارلیغی تاریخی

۷. مراد اوراز – تورک میتولوژیسی

۶. محمود کاشغارلی – دیوان لغات التورک

۷. نعمت اونان – آتاتورکون سؤیلو و دَمَچ لری

۸٫ پری خان ناجی – آتاتورک و تورک قادینی

یک دیدگاه

  1. دوغروان بیر دیرلی متن ایدی. ساغولسون یازاری. بئله یازیلارین آردینی گوزله ییریک. باشاریلار.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *