صفحه نخست / آخرین مطالب / تورک توپلوموندا قادی‌نین یئری و ده‌یه‌ری

تورک توپلوموندا قادی‌نین یئری و ده‌یه‌ری

قدیم تورک آتا‌لار سؤزونده دئییلیر کی: “بیرینجی زنگین‌لیک ساغ‌لیق، ایکینجی زنگین‌لیک یاخشی قادین‌دیر”. تورک‌لر قادینا یوکسک ده‌یه‌ر وئریر دئمیشدیک و بونو قدیم تورک‌لرین تک ائولی‌لیک ائتمه‌سینده ده گؤروروک. یعنی بیر قادینلا ائولی اولدوق‌لاری زامان ایکینجی بیر قادین آلمازدی‌لار. هون‌لارین دؤنه‌مین‌دن باشلایا‌راق قادین کیشی آیریمی ائدیلمه‌زدی. هون‌لاردا قادینی کیشی‌نین تاماملاییجی‌سی ساییلیر و قادین‌سیز هئچ بیر شئی ائدیلمزدی. حتی ائله کی، خاقانین امیرنامه‌لرینده “خاقان بویورور” ایفاده‌سی یالنیز یئر آلیردیرسا و خاقانین خاتونونو، یعنی خانیمی‌نین آدی قئید ائدیلمه‌سه او، امیرنامه کئچرلی اولمازدی، قبول ائدیلمزدی.

یازار: آینور طالیب‌لی | ایستانبول صلاح‌الدین بیلیم‌یوردو – تاریخ و مدنیت آراشدیرما‌لاری بؤلومو

چئویرن: رضا اصغری

آذربایجان تورک اوغوز یوردودور و بیزلر قدیم تاریخه مالیک اولان اوغوز تورکلریک. تورک‌لرین تاریخینده قادین، خاتون و یا خانیم ده‌یه‌رلی و عوض اولونمازدیر. دونیا تاریخی‌نین صحیفه‌لرینی آراملا اینجه‌له‌سک تورک‌لر قدر قادینا ده‌یه‌ر وئرن، قادینی اوجالدان ایکینجی بیر میللتین اولمادیغینی آچیق آیدین گؤره‌ریک. بو یازیمیزدا دیگر توپلوم‌لاردا، میللت‌لرده قادی‌نین یئری ایله تورک میللتینده و تورک توپلوموندا قادی‌نین یئرینی موقاییسه ائدجه‌ییک. اؤنجه‌لیکله اونو قئید ائتمک ایستردیم کی، عائیله بو گون اولدوغو کیمی اسکی تورک‌لرده ده اؤنم‌لی و اؤنم‌لی اولدوغو قدر ده ده‌یه‌رلی ایدی. تورک‌لرده عائله‌نین تملینی قادین تشکیل ائدیر. تورک قادینی عائله‌سینده سؤز صاحبی اولموش و ارینه، ایگیدینه دایما دستک اولموش‌دور. بو هله میلاددان اؤنجه‌ده بئله ایدی. آوروپادا، آفریقادا، عربیستاندا قادین‌لار کؤله کیمی ساتیلسا دا تورک قادینی دایما آزاد اولموش‌دور. قدیم تورک‌لرده قادین عائله‌ده سؤز صاحیبی اولدوغو قدر سیاسی و اقتصادی علاقه‌لرده، دؤولتین ایداره‌سینده ده سؤز صاحیبی اولموش‌دور. قادین‌لار گؤزل قیلینج اوینادار، آت مینر و گوله‌شه‌ردی‌لر، دؤیوش‌لرده ده ایشتیراک ائدردی. بلکه ده یازینی اوخویان‌لارین اکثریتی منیم ایرقیمی اؤیدوگومو ظن ائده‌جک‌لر، اما بو بیر تاریخ‌دیر و بیزلر ده تاریخده اولوب بیتن‌لره ساده‌جه دقت ائدیر و بو گونه داشیییریق. بوتون بونلار تاریخی قایناق‌لاردا اؤز عکسینی تاپیر.

قدیم تورک آتا‌لار سؤزونده دئییلیر کی: “بیرینجی زنگین‌لیک ساغ‌لیق، ایکینجی زنگین‌لیک یاخشی قادین‌دیر”. تورک‌لر قادینا یوکسک ده‌یه‌ر وئریر دئمیشدیک و بونو قدیم تورک‌لرین تک ائولی‌لیک ائتمه‌سینده ده گؤروروک. یعنی بیر قادینلا ائولی اولدوق‌لاری زامان ایکینجی بیر قادین آلمازدی‌لار. هون‌لارین دؤنه‌مین‌دن باشلایا‌راق قادین کیشی آیریمی ائدیلمه‌زدی. هون‌لاردا قادینی کیشی‌نین تاماملاییجی‌سی ساییلیر و قادین‌سیز هئچ بیر شئی ائدیلمزدی. حتی ائله کی، خاقانین امیرنامه‌لرینده “خاقان بویورور” ایفاده‌سی یالنیز یئر آلیردیرسا و خاقانین خاتونونو، یعنی خانیمی‌نین آدی قئید ائدیلمه‌سه او، امیرنامه کئچرلی اولمازدی، قبول ائدیلمزدی. یابانجی اؤلکه‌لرین ائلچی‌لری یالنیز خاقانین حضورونا چیخمازدی‌لار. ائلچی‌لرین قبولو اسناسیندا خاتونون دا خاقانین یانیندا اولماسی موطلق ایدی. بعضا ده خاتون‌لار تک باشینا ائلچی‌لری قبول ائدیردی‌لر. اؤرنک اولا‌راق آوروپا هون اؤلکه‌سینه گلن ائلچی‌لر آتیللانین خانیمی آریق هان طرفین‌دن قبول ائدیلیر و دؤولت ایشلری ایله علاقه‌دار موذاکیره‌لر آپاریلیردی. قبول تؤرن‌لرینده، ضیافت‌لرده، شؤلن‌لرده خاتون خاقانین سول طرفینده اوتوراردی. سیاسی و ایداره ائتمه حاقیندا آپاریلان دانیشیق‌لاری دینله‌یه‌ر و فیکیرلرینی سؤیله‌ییردی.

تورکیه‌لی یازار گؤک‌آلپ بو قونویو بئله قئید ائدیر: “اسکی ایرق‌لارین هئچ بیری تورک‌لر قدر قادینا حاق وئرممیش و سایغی گؤسترممیش‌دیر”. گؤک‌تورک و اویغورلاردا دا خاقانین خانیمی خاتون دا دؤولت ایشلرینده اری ایله برابر سؤز صاحیبی اولموش‌دور. هون‌لاردا اولدوغو کیمی اونلاردا دا امیرنامه‌لر یالنیز خاقانین آدینا دئییل، “خاقان و خاتونون آدینا” دئیه برابر ایمضالاناردی. عائیله ایچینده ده قادین یوکسک سؤز صاحبی اولموش‌دور. آسیا تورک‌لرینده گؤک‌تورک‌لرین تاریخی و یاشام‌لاری ایله علاقه‌دار ان اؤنم‌لی قایناق اورخون کتیبه‌لری‌دیر. VII یوز ایل‌دن باشلایا‌راق اورخون کتیبه‌لرینده دؤولت ایشلرینی بیلن “کاتون‌لاردان” یعنی خاتون‌لاردان سؤز ائدیلیر. اورخون کتیبه‌لری ده خاقان و خاتون بویورور سؤزلری ایله باشلاییر. ایسلام‌دان اؤنجه ده تورک قادین‌لارینا وئریلن اؤنمله علاقه‌دار چوخ منبع‌لر وار، بون‌لاردان بیری ده هله ایسلام‌دان اؤنجه ایتیل (وولگا) بولقارلارینیا سیاحت ائدن ابنی فادلان اؤز اثرینده تورک توپلوموندا قادی‌نین یئری‌نین حیرت‌لندیریجی اولدوغونو اعتراف ائدیر و اؤزونون ده حیرت‌لندیگینی گیزلتمیر. فادلان، خاتونون حؤکومدارین یانیندا اوتوردوغونو بونون تورک‌لرین عادتی اولدوغونو قئید ائدیر و تورک قادینی‌نین اصلا کیشی‌لردن قاچمادیغینی دا وورغولاییر. عرب سیاحی ابن باتو ایسه یازیر کی: “بوردا قریبه بیر حالا شاهید اولدوم کی، او دا تورک‌لرین قادین‌لارینا گؤستردیگی حؤرمت‌دیر. بوردا قادین‌لارین قیمتی و درجه‌سی کیشی‌لردن داها اوستون‌دور”.

عینی زاماندا بو یازدیق‌لاریمی قدیم تورک داستان‌لاریندا دا آچیق آیدین گؤره بیله‌ریک. داستان‌لاردا قادین کیشی‌نین گوج و ایلهام قایناغی اولدوغو بیلدیریلیر. میللی داستانیمیز “کیتابی-دده قورقود” حکایه‌لرینده ده بونا راست گلیریک. اؤرنک اولا‌راق “دلی دومرول حکایه‌سینده” دومرول جانی‌نین یئرینه اؤز جانینی وئرمه‌یه راضی اولا‌جاق بیرینی بولماغا چالیشیر و بونو قادیندا تاپیر، قادینی اونا هئچ چکینمه‌دن “جانینی وئره‌جه‌یینی” سؤیله‌ییر. عینی زاماندا قدیم تورک‌لر اؤز سویلاریندان‌ اولان قادین‌لارلا ائولنمه‌یه اوستونلوک وئرردی‌لر و بو آتا‌لار سؤزوموزده ده بئله قئید ائدیلیر: “ائی تورک اوغلو، سویو چای‌دان، قیزی سوی‌دان آل. بونون سببی یازی‌نین اولینده ده قئید ائتیگیم کیمی تورک قادی‌نین جسارتی و شرف‌لی اولماسی‌دیر. تورک قادینی دایما آت بئلینده الینده قیلینج و ساواشدا بیرینجی‌دیر. یئنه دده قورقود داستانیمیزا باخساق “بامسی بئی‌رک” حکایه‌سینده یئر آلان بانو چیچک بونون ان گؤزل اؤرنک‌لرین‌دن بیری‌دیر. بیر باشقا اؤرنک سئلجان خاتون‌دور. سئلجان خاتون دوشمه‌نین گئجه ارینه باسقین ائتمه‌سین‌دن شوبهه‌له‌نیر و ارینه خبردارلیق ائده‌رک ساواش باشلایار. موجاده‌له سیراسیندا اری‌نین آتی یارالانار. ساواشا حاضر بیر شکیلده کناردا گؤزله‌ین سئلجان خاتون آتینی دوشمه‌نین اوستونه سورور و اونو قیلینجین‌دان کئچیریر.

تورک قادینی‌نین قهرمان‌لیغی یازماقلا بیتمز. تورک‌لرین خاتون‌لارینا وئردیگی ده‌یه‌ری سیزلرله تاریخی بیلگی‌لره اساس‌لانا‌راق بؤلوشدوم.

ایندی ایسه دیگر ایرق‌لارین قادین‌لارا وئردیگی ده‌یه‌ری اینجه‌له‌یک. ایلک اؤنجه اینگیلیس‌لردن باشلایاق؛ اینگیلترده XI یوز ایله قدر ارلر آروادلارینی ساتا بیلیردی. خیریستیان‌لار (مسیحی‌لر) ایسه قادینا شیطان گؤزو ایله باخمیش‌لار. یئنه اینگلیس‌ده قادین موردار وارلیق ساییلدیغی اوچون، اینجیله ال وورموردو. قادین‌لار اینجیل اوخوماق حاقینا هانری دؤورونده (۱۵۰۹-۱۵۴۷) صاحیب اولدولار. اینگیلیس کئشیشی دوورون وئستمینیستئر کیلسه‌سین‌ده‌کی دانیشیغیندا قئید ائدیر کی: “بون‌دان یوز ایل اؤنجه‌سینه قدر قادین کیشی‌نین سوفره‌سینده اوتورماق حاقینا صاحب اولمادیغی کیمی، سؤز سوروشولما‌دان دانیشماسی دا قاداغان ایدی. کیشی باشی‌نین اوستونده بؤیوک اودون پارچاسی آساردی، لازیم گلسه قادینی جزالان‌دیرماق اوچون اونو ایستیفاده ائدردی. اوغلان اوشاق‌لاری ایسه آنا‌لارینا ائو ایچینده خیدمتچی قادین‌دان یوخاری ده‌یه‌ر وئرمزدی‌لر. چین‌لی‌لرده قادین اینسان ساییلمازدی و اونا آد بئله وئریلمزدی. قیز اوشاق‌لارینا آد وئریلمز، بیر ایکی اوچ دئیه چاغیریلیردی. قادین خیدمتچی ساییلیردی، اری و اوشاق‌لاری ایله عینی سوفره‌ده اوتورا بیلمزدی، آیاقدا دوروب اونلارا خیدمت ائتمه‌لی ایدی. فارس‌لاردا قادین کیشی‌یه اطاعت ائتمه‌یه مجبور ائدیلیردی. بیر کیشی‌نین بیردن چوخ قادینلا ائولنمه‌سی نورمال ایدی. قان باغلی‌لیغی‌نین نیکاها مانع اولماماسی سببی ایله ساسانی ایرانیندا فارس‌لار آنا‌لاری و باجی‌لاری ایله نیکاها گیره بیلیردی‌لر، حتی بونا تشویق ائدیلیردی. جاهیلیه دؤورونده عرب‌لرین ده قیز اوشاق‌لارینی دیری-دیری تورپاغا باستیرما‌لاری بللی‌دیر. قیز اوشاغینا صاحب اولماق شرف‌سیزلیک حساب ائدیلیردی. بودائیسم قوروجوسو بودا ایسه ایلک ایللرده قادین‌لاری دینه قبول ائتممیش‌دیر. قدیم یونان‌لاردا قادی‌نین بیر ده‌یه‌ری یوخ ایدی. اشیا‌لاردان فرق‌سیز اولان قادین دیگر مال‌لار کیمی ساتیلار و میراث کیمی باغیش‌لانا بیلیردی. اسلاویان‌لاردا (روس‌لاردا) قادین اشیا کیمی قیمتلن‌دیریله‌رک زودروگا دئیه آدلاندیریلدی. اسلاویان عائله‌سینده اوشاق‌لارا دا اسیر کیمی باخیلیرمیش. روس‌لاردا قادین اری ایله برابر گؤمولور…

دیگر میللت‌لرده قادینا وئریلن ده‌یه‌ر باخیمین‌دان بیر سیرا میللت‌لردن اؤرنک‌لر قئید ائتدیم. گتیردیغیمیز نومونه‌لره باخدیق‌دان سونرا امین‌لیکله دئیه بیلریک کی، تورک میللتی هر زامان قادینا یوکسک ده‌یه‌ر وئریب و وئریر. آخی، بونو بیز اؤز یانیمیزدان دئمیریک، تاریخ بوتون اولوب بیتن‌لری اؤز یادداشینا یازیب. بیز اینسان‌لاردان فرق‌لی اولا‌راق تاریخ ایسه هئچ واخت نه اونوتمور، نه ده یالان دانیشمیر.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *